İki hafta kadar önce, atayolu.org sitesini yayına açtım. Topluma karşı sorumluluk duyan insanları bir araya getirmek, ilgi duyduğumuz konuları paylaşabileceğimiz bir buluşma noktası olsun istedim. Yirmi kadar makale yükledim; konular ilginç, sunum güzel, site moderndi. Sonra Facebook’ta duyurdum. 1000 kadar arkadaşımın olduğu bir ortamda 70 beğeni aldım. İki hafta sonra bir duyuru daha yaptım, sitenin gelişmekte olduğunu anlatarak içerdiği yazı başlıklarını listeledim. Bu kez sadece 12 beğeni.
Tanıdıklarımın çoğu okumuş, düşünen, duyarlı insanlar. Ama sanki hepimizin üzerine bir sessizlik çökmüş. Her gün;
- haklarımızın elimizden alındığını görüyor,
- yaşam tarzımızın tehdit altında olduğunu biliyor,
- ağır bir sosyal ve ekonomik baskı altında yaşıyor,
ama tepki vermiyoruz. Birkaç sayfalık bir bir yazıyı okumaya bile gücümüz kalmamış gibi.
Neden?
Bu soruyu sormadan edemedim. Ve gördüm ki, bu “duyarsızlık” dediğimiz şey, sandığımızdan çok daha karmaşık. Psikolojinin ve sosyolojinin derinliklerinde kökleri olan, aslında bir tür hayatta kalma stratejisi olarak geliştirdiğimiz bir durum. Gelin, bu sessizliğin dilini birlikte anlamaya çalışalım.
BİRİNCİ BÖLÜM: Bireyin İç Dünyasında Başlayan Sessizlik
-
Öğrenilmiş Çaresizlik: “Ne yapsak boş”
1960’ların sonunda psikolog Martin Seligman ilginç bir deney yaptı. Köpekleri üç gruba ayırdı. Birinci gruptakilere hafif bir elektrik şoku uygulandı ama burunlarıyla bir paneli iterek şoku durdurabiliyorlardı. İkinci gruptakilere de aynı şok uygulandı ama ne yaparlarsa yapsınlar şoku durduramıyorlardı; şok, birinci gruptaki köpeklerin şoku durdurduğu anda sona eriyordu. Üçüncü gruba ise hiç şok uygulanmadı.
Sonra tüm köpekler, içinden atlayabilecekleri bir bölmeye konuldu. Şok verildiğinde ne oldu dersiniz? Birinci ve üçüncü gruptaki köpekler hemen diğer tarafa atladı. Ama ikinci gruptakiler -daha önce ne yapsalar şoku durduramayanlar- hiçbir şey yapmadı. Şok altında yatıp kaldılar. Çünkü “öğrenmişlerdi”: Ne yaparsam yapayım, bu şoku durduramam.
Seligman buna “öğrenilmiş çaresizlik” adını verdi.
Şimdi kendimize soralım: Yıllardır süren ekonomik krizler, her seçimde daha da kötüleşen koşullar, bir türlü çözülmeyen adaletsizlikler karşısında biz de aynı şeyi öğrenmedik mi? “Ne yapsak boş”, “oylarla olmuyorsa hiçbir şeyle olmaz”, “ben bir şey yapsam ne değişecek” gibi cümleler aslında öğrenilmiş çaresizliğin günlük dildeki ifadeleridir.
Tepkisizliğimizin nedeni duyarsızlık değil, defalarca çaresiz kalmış olmaktır. Tıpkı Seligman’ın köpekleri gibi, biz de kaçış yolu olmadığını öğrendiğimiz için, yol açıldığında bile kaçmayı denemez hale geliriz.
-
Duygusal Tükenmişlik: Merhametimiz Yoruldu
Bir başka mekanizma daha var: “merhamet yorgunluğu” (compassion fatigue). Bu kavram ilk olarak sağlık çalışanları için kullanıldı. Sürekli acı çeken insanlarla ilgilenen hemşireler, doktorlar zamanla duygusal olarak tükeniyor, hastalarının acılarına karşı duyarsızlaşıyorlardı. Çünkü sürekli çalışan bir kas nasıl yorulursa, sürekli acıyan bir kalp de öyle yorulur.
Bugün hepimiz bu durumdayız. Sabah uyanır uyanmaz telefona bakıyoruz: Bir felaket haberi, bir saldırı, bir haksızlık… Öğle arasında bir başka trajedi, akşam bir başkası. Her gün, her saat, her dakika.
İnsan ruhu bu kadar acıyı kaldıracak şekilde tasarlanmamıştır. Bu yüzden bilinçdışı bir savunma mekanizması devreye girer: Duyarsızlaşırız. Bu, aslında ruh sağlığımızı korumaya yönelik bir tepkidir. Ama bedeli ağırdır: Gerçekten önemli olan şeylere karşı da tepki veremez hale geliriz.
Uzunca bir yazıyı okuma konusunda gösterdiğimiz isteksizlik belki de bu yüzdendir. Duygusal rezervlerimiz o kadar tükenmiştir ki, derinlemesine düşünmek, empati kurmak, anlamaya çalışmak için enerjimiz kalmamıştır. Sadece hayatta kalmaya, günü atlatmaya yetecek kadar gücümüz vardır.
-
Normalleştirme: Kurbağayı Haşlayan Su
Bir hikaye anlatılır: Bir kurbağayı sıcak suya atarsanız, hemen dışarı sıçrar. Ama aynı kurbağayı soğuk suya koyup suyu yavaş yavaş ısıtırsanız, kurbağa ısıya alışır ve su kaynadığında haşlanıp ölür. (Bu deneyin bilimsel doğruluğu tartışmalıdır ama anlattığı psikolojik gerçek son derece geçerlidir.)
İnsan psikolojisi de böyle çalışır. Ani ve büyük değişimlere tepki veririz. Ama değişim yavaş yavaş, sindire sindire gelirse, onu kanıksar, “norm” olarak kabul ederiz.
Türkiye’de son yıllarda bunu defalarca yaşadık. Bir hak elimizden alındığında ilk başta büyük tepki gösterdik. Ama aynı şey ikinci, üçüncü, onuncu kez olduğunda, tepkimiz azaldı. En sonunda o hakkın yokluğu “normal” hale geldi. Hatta belki de “zaten hiç yoktu” gibi bir yanılsamaya bile kapıldık.
Bu, psikolojik bir uyum sağlama mekanizmasıdır. Yaşadığımız ortama uyum sağlamak, hayatta kalmak için gereklidir. Ama bu adaptasyonun bedeli, giderek daha fazla şeye alışmak, daha fazla kaybı “normal” karşılamaktır.
İKİNCİ BÖLÜM: Sessizliği Besleyen Toplumsal Dinamikler
-
Sosyal Baskı ve Korku İklimi
İnsan, sosyal bir varlıktır. Ait olduğu gruptan dışlanmaktan, cezalandırılmaktan, yargılanmaktan korkar. Bu korku, tepkilerimizi şekillendiren en güçlü etkenlerden biridir.
Toplumda “ses çıkarmanın” riskli, “sessiz kalmanın” ise güvenli olduğu bir iklim oluştuğunda, insanlar doğal olarak güvenli olanı seçer. Bu sadece devlet baskısından korkmak değildir. Komşumun ne diyeceği, iş arkadaşımın ne düşüneceği, ailemin nasıl tepki vereceği de bu korkuya dahildir.
Sosyologlar buna “gözün görünür baskısı” derler. Görünürde kimse size bir şey söylemez, kimse sizi tehdit etmez ama herkesin birbirini izlediği, herkesin birbirinden çekindiği bir ortamda, en güvenli davranış sessiz kalmaktır. Bu sessizlik zamanla o kadar doğallaşır ki, artık kimse neden sessiz olduğunu bile sorgulamaz.
-
Dijital Yalnızlaşma ve Mahalle Baskısının Yeni Hali
Bir de işin sanal boyutu var. Eskiden dayanışma fizikseldi: Aynı mahallede oturur, aynı kahvede buluşur, aynı meydanda toplanırdık. Şimdi ise “dayanışma” dediğimiz şey büyük ölçüde sanal platformlara taşındı.
Ama bu platformlar, insanları birleştirirken aynı zamanda yalnızlaştırıyor. Çünkü sanal dünyada var olmanın kuralları farklı: Hızlı tüketilen, kolay anlaşılan, “beğeni” alan içerikler değerli. Uzun, derinlikli, düşündürücü yazılar ise “angarya” olarak görülüyor.
Sosyal medya şirketlerinin iş modeli, dikkatimizi mümkün olduğunca uzun süre ekranda tutmak üzerine kurulu. Bunun için de bize sürekli yeni, şaşırtıcı, hızlı tüketilen içerikler sunuyorlar. Bir kedi videosu, bir yemek tarifi, bir magazin haberi… Bunlar beynimizin ödül merkezini anında harekete geçiriyor. Oysa uzunca bir makale, düşünmeyi, sabretmeyi, odaklanmayı gerektiriyor. Ve maalesef, bu becerilerimiz giderek köreliyor.
Bu bir “tembellik” değil, dijital ekonominin dayattığı bir alışkanlık. Ama sonuç aynı: Derinlemesine düşünme kapasitemiz azalıyor, karmaşık sorunlarla yüzleşme cesaretimiz kırılıyor.
-
“Beni İlgilendirmez” Sendromu ve Ahlaki Kopuş
Ünlü psikolog Albert Bandura, “ahlaki kopuş” (moral disengagement) adını verdiği bir kavram geliştirdi. Bu, insanların kendi ahlaki değerleriyle çelişen durumlarla karşılaştıklarında vicdanlarını rahatlatmak için kullandıkları bir dizi zihinsel mekanizmayı anlatır.
En yaygın kullanılan mekanizmalardan biri şudur: “Bu benim sorunum değil.” Bir başkasının hakkı gasp edildiğinde, “O ayrı bir durum”, “Onlar hak etti”, “Onlar zaten farklı” gibi düşüncelerle kendimizi rahatlatırız.
Oysa unuturuz: Bir toplumda herhangi bir grubun hakkı gasbediliyorsa, bu aslında herkesin hakkının gasbedilmesi için bir kapı aralar. Bugün onların başına gelen, yarın bizim başımıza gelebilir. Ama o “yarın” gelene kadar, bugün sessiz kalmayı seçeriz.
Bu mekanizma, tepkisizliğimizin en trajik boyutlarından biridir. Çünkü sadece kendimizi değil, başkalarını da yalnız bırakırız. Oysa dayanışma, tam da böyle zamanlarda anlam kazanır.
SONUÇ: Sessizliğin Ötesine Geçmek Mümkün mü?
Şimdi, tüm bu anlattıklarımızın ışığında baştaki sorumuza dönelim: Gözlemlediğimiz şey gerçekten “duyarsızlık” mı?
Sanırım değil.
Gözlemlediğimiz şey, aslında “tepkisizlik” ya da “donup kalma hali”. İnsanların kötü olduğu için değil, çok karmaşık psikolojik ve sosyolojik dinamiklerin bir sonucu olarak verdikleri bir tepki. Öğrenilmiş çaresizlik, duygusal tükenmişlik, normalleştirme, sosyal baskı, dijital yalnızlaşma ve ahlaki kopuş… Bunların hepsi, zor koşullar altında hayatta kalma içgüdümüzün geliştirdiği mekanizmalar.
Ama bu mekanizmaları anlamak, onları aşmanın ilk adımıdır. Farkındalık, değişimin başlangıcıdır.
Peki ne yapabiliriz?
Birincisi, büyük tepkiler beklemek yerine küçük adımların önemini kavrayabiliriz. Bir internet sitesinde yazı paylaşmak, bir dostla derin bir sohbet etmek, bir konuda fikrini söylemek… Bunlar küçük ama anlamlı direniş biçimleridir.
İkincisi, dayanışma ağları kurabiliriz. Yalnızken çaresiz hissederiz ama bir topluluğun parçası olduğumuzda, o çaresizlik duygusu azalır. Ata Yolu sitesi , işte tam da bu “sağlam” toplulukları oluşturmak için kurulmuştur.
Üçüncüsü, dikkatimizi yeniden eğitebiliriz. Sanal dünyanın hızlı tüketim dayatmasına rağmen, uzun okumalar yapmaya, derin düşüncelere dalmaya, sabırla bir konuyu anlamaya çalışmaya devam edebiliriz.
Dördüncüsü, “beni ilgilendirmez” duvarını yıkabiliriz. Bir başkasının hakkı gasp edildiğinde, bunun aslında hepimizin hakkı olduğunu hatırlayabiliriz.
Bu site, işte tam da bu duvarları aşmak, öğrenilmiş çaresizliğe inat bir şeyler yapmak, duygusal tükenmişliğe rağmen birbirimize tutunmak için var. Belki hep birlikte, sessizliğin dilini, dayanışmanın diline çevirebiliriz.
Sessizliğimizin nedenlerini anlamakla işe başladık. Şimdi sıra, bu sessizliğin ötesine geçmenin yollarını bulmakta.
Yorumlarda siz de gözlemlerinizi paylaşın. Sizce neden tepki vermiyoruz? Bu sessizliği aşmak mümkün mü?
